Hai xu rưỡi

Phan

Đã cầm cuốn báo mới (Thời Báo-181) trong tay, mà đầu óc tôi còn không đi ra khỏi cuốn báo cũ (Thời Báo-180) - cụ thể là bài viết "Triết lý ba xu" của nhà văn Huy Phương. Khi đọc bài báo ấy xong, trong đầu tôi đã tóm tắt toàn văn bài báo với một câu tục ngữ Việt Nam là "Không có mợ thì vẫn đông". Một con én không làm nên mùa xuân - nhưng mùa xuân vẫn về... Cái đạo lý làm người mà thầy tôi dạy rất đơn giản: "Hãy cố gắng thành nhân trước khi thành danh, con ạ!" Tới lớn (không có gì bảo đảm là khôn) tôi hiểu thêm qua năm tháng miệt mài trong trường lớp: "Người có tài mà không có đức là người vô dụng; người có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó." Nhân thể cựu Thủ tướng Võ Văn Kiệt vừa qua đời. Tôi bỏ qua lằn ranh Quốc-Cộng để làm vai trò chứng nhân lịch sử của đời tôi là vô tư trước lịch sử. Tôi nhớ ông Kiệt có câu nói trong kỳ Đại hội Đảng... lâu rồi (hồi ông làm Thủ tướng) câu nói còn hoài trong tâm tưởng tôi như sau: "Nhiệt tình cộng với sự ngu dốt tạo thành một sức phá hoại khủng khiếp." Ý ông Kiệt phê bình chủ trương hồng hơn chuyên của Đảng, phê bình hàng lãnh đạo từ trung ương tới địa phương thiếu kiến thức lãnh đạo, tạo ra hậu quả nghiêm trọng cho đất nước. Từ đó, ông mạnh dạn bước vào thời mở cửa của Việt Nam sau 10 năm bế quan toả cảng để bần cùng hoá nhân nhân - đặc biệt là nhân dân miền Nam.
Tôi luôn tự nhắc nhở mình đừng đem cái nhiệt tình thiếu kiến thức đi phá hoại bà con cộng đồng đã dở sống dở chết lết qua đây! Nên tôi sống đời ẩn thân nơi quê mùa cùng tận. Không dám cùng trăm hoa đua nở trên văn đàn, tôi thật thà khai báo là bị mấy anh bạn hiếm hoi nơi này cưỡng bức ra mặt trên báo chí địa phương. Và tôi chẳng bao giờ mang ước vọng xa hơn để thành tên... đáng chết! Tôi loanh quanh trong món nợ đời là cơm gạo áo tiền. Khi có dăm phút vui cùng trần thế, là nói cho sang; nói bình dân là xỉn xỉn. Tôi cũng thơ phú cho đừng quên con chữ Việt ngữ - dù gì cũng cơm cha áo mẹ công thầy. Thế thôi, rồi cơ duyên đưa đẩy qua tuốt xứ lạnh tình nồng. Tôi được mở rộng tầm mắt với những cao nhơn hình cái lá. Tôi đọc Huy Phương đã nhiều. Cái rốt ráo của một người đi qua vũng lầy của chúng ta là cuộc nội chiến tương tàn. Những khoảnh khắc hoàng hôn của đời người không thương tích ngoài da nhưng thương tật trong lòng. Những vết thương không lành của người lính cũ có tấm lòng tha nhân. Tấm lòng của một tráng sĩ bạch đầu bi hướng thiên chỉ có ly rượu mời mới nói hết tình không biên giới.
Hôm nay ông cà khịa - triết lý ba xu (xin lỗi nha sư phụ Huy Phương). Nghe nó sến động trời luôn má ơi! Nhưng đọc rồi lại không quên vì nó đúng. Đúng tàn chiêu quái đao, đúng tử huyệt con người. Nói nghe chơi rồi bỏ. Nhiều người chơi cộm hơn người khác để làm gì không biết! Mua vài cái CD nhạc giao hưởng chưng ở phòng khách để khè khách vãng lai. Bản xô-nát-bên-bờ-ao là gì thì cộng lại cả nhà cũng không hiểu. Trong khi nghe bô-lê-rô thì rớt nước mắt, nhưng sợ người khác thấy! Người ta nói mình sến. Sến là gì? Thằng nói và thằng bị nói cùng không hiểu nên người ta gọi là... sến.
Sến nó thế! Trưởng giả học làm sang. Ngày tôi mười lăm. mười bảy. Có hiểu mẹ gì... bàn tay năm ngón em vẫn kiêu sa... bàn tay năm ngón cưa ba còn hai thì hiểu nhưng nhất định không nghe Chế Linh, Duy Khánh. Còn chê anh hai tôi là... sến. Anh hai tôi nói: "Khi mày thấm nhạc quê hương, tao đố mày ngăn được giọt nước mắt mình!" Đúng. Tôi đã. Khi xuân về trên đất khách. Tôi đã... và đã viết bài viết "Xuân này con không về".
Hôm nay đọc triết lý ba xu của Huy Phương, tôi không dám nhoẻn miệng cười vì kinh nghiệm nghe nhạc như nói ở trên. Chắc mươi năm nữa tôi mới thấm cái triết lý ba xu coi vậy mà nó kén người đọc dữ à nghen! Phải từng trải, kinh nghiệm và tịnh tâm mới nhìn thấu lẽ vô thường của kiếp nhân sinh. Người càng uyên bác càng ăn nói bình dân; học hành ba chữ lem nhem thì hay nói chữ mà người ta không cho nói thì khóc; cho nói thì mếu là vậy!
Tôi theo dòng sống tha phương của một "chứng nhân lịch sử" Tôi gặm nhấm tháng ngày trôi lặng lẽ nơi này. Vài năm trước, tôi viết mấy câu sáu tám khơi khơi khi ngồi nhìn bóng mình dưới trăng khuya... Lên năm vui thú ỉa đồng
Mười lăm một sáng tồng ngồng soi gương
Ba mươi bái biệt quê hương
Bốn lăm vất vưởng đêm trường dế kêu
Sáu mươi mưa nắng buồn hiu
Thương em ngồi đọc đôi điều anh ghi
Khi nào thấy chữ mờ đi
Tặng em cái kính cũ xì của anh
Bụi thời gian rất mong manh
Đừng kéo áo chùi gió lạnh mình ơi!
Cái thời điểm nghĩ về chứ không nghĩ đi trong "một cõi đi về" nữa. Tôi nghe ông Chế hát. "Thằng bé âm thầm đi vào ngõ nhỏ, một chén cơm chiều... đời nó sống kiếp lang thang..." Má ơi! Tôi cầm lòng sao đặng hả trời! Tôi xổ thơ hai-ku để giằn mặt ổng liền:
Gió heo heo.
Trời trong veo
Lá đưa vèo
Cành cong queo
Trăng cheo leo
Trên cành treo
Duy Thu Hằng
Khuất sau đèo
Mộng tỳ kheo.
Thiệt là chỉ còn muốn đi tu.
Cái ám ảnh khôn nguôi theo tôi mãi. Chuyến xe đời rồi sẽ... dừng lại trạm này cho người xuống; dừng lại trạm kia cho người lên. Chuyến xe đời mới là bất tử; người lên kẻ xuống như đi qua cuộc đời này để tập sống vì sự sống không ở đời này! Vậy có gì cho ta ham hố tới sinh ra hận thù? Ai muốn nhận sáu miếng ván để lên đường thiên lý thì cũng phải trả lại trần gian sáu cái cúc áo, như nhau.
Hôm, ông nha sĩ Tường ngồi cù cưa với tôi tại nhà. Tôi hỏi ông: "Sao về hưu sớm vậy? Anh còn phong độ quá mà!" Ông trả lời tôi bằng một truyện ngụ ngôn, ông kể: "Một doanh nhân đi lang thang trên bãi biển ông ta tính không ra, là bãi biển này nên đầu tư khách sạn hay nhà hàng? Đầu tư nhà hàng khách sạn chung thì vốn lớn quá! Có kinh tế không? Không tìm được câu trả lời trong đầu nên ông rất bực mình với một người trẻ tuổi ngồi câu cá mà không coi chừng cá cắn câu! Doanh nhân đến bên người câu cá, nói. Này anh bạn trẻ, anh hãy đi tìm một việc làm thích hợp hơn. Có thu nhập hơn. Sau đó, tích lũy và đầu tư vào những thương vụ, công nghệ lớn hơn... Người câu cá hỏi lại: Để làm gì? Người doanh nhân, nói. Khi anh thật nhiều tiền, giàu có hết mức, rồi hãy... tha hồ hưởng nhàn. Người câu cá nói. Thế ông không thấy tôi đang hưởng nhàn sao?!"
Câu chuyện ngụ ngôn ấy đã in vào đầu tôi triết lý hiện sinh mà tôi thật chưa đủ sức thấu đáo. Đến một hôm, tôi ngồi đọc lá thơ quê nhà mà mẹ tôi bảo đứa cháu viết y lời nội. (Thơ về tôi nói đang thất nghiệp nên cuộc sống gia đình con hơi khó khăn. Không dám hứa với mẹ về chuyện về Việt Nam ăn tết.) Mẹ tôi phang cho thằng con không phải cây củi đước như ngày tôi còn nhỏ. Mà bà cụ quy y phang cho thằng con câu chuyện ngụ ngôn. "Người tiều phu đốn củi quay về nhà với gánh củi trên vai. Qua cánh đồng tranh ban sáng, ông cố đi cho nhanh - bây giờ mới thấy nó rộng lớn! Khó khăn hơn là có con cọp đói -rượt đuổi ông. Người tiều phu chạy trối chết nhưng khoảng cách ngày càng gần! Ông bỏ gánh củi (cơm gạo của gia đình hôm nay) vẫn không có hy vọng thoát thân vì khoảng cách ông với con cọp đói cứ ngắn lại. Cùng đường. Trước mặt là một vực sâu. Ông... nhảy đại xuống vực. Tay ông níu được một sợi dây nho. Con cọp trên bờ rống lên vài tiếng tức tưởi rồi bỏ đi. Sau phút kinh hoàng và mệt, ông dõi mắt theo dây nho để tìm đường thoát thân. Thì hỡi ơi! Gốc rễ dây nho đang bị một đàn chuột gặm nhấm! Ông nhìn trái nho dại trước mặt. Ông ngắt bỏ vào miệng. Trái nho mới ngon ngọt làm sao."
Biết thế nào là đủ, thế nào là thiếu trong cuộc đời này. Biết bao giờ là ngày cuối trong đời mình mà ôm đồm, tham vọng... Tôi đi trong sương mù của những truyện ngụ ngôn mà những người lớn hơn đã nhắn gửi cho mình. Tôi thông minh đột xuất nên thường xuyên...! Cảm ơn nhà văn Huy Phương đã tặng tôi ba đồng xu đơn giản mà thâm sâu.
Có phải triết lý trong trời đất bắt nguồn từ kinh nghiệm sống của con người. Con người gặt hái kinh nghiệm bằng xương máu "ăn cỗ đi trước lội nước đi sau"; "vợ dại như đũa vênh"... để hình thành nên kinh nghiệm cho muôn đời sau đỡ đổ xương máu. Những kinh nghiệm được hệ thống lại theo nhiều trường phái tư tưởng mà hình thành triết lý phương Đông; phương Tây... Những tư-tưởng-sô-pha làm nặng óc con người, lẽ ra có thể rõ như ba xu là ba phần trăm của một đồng thì hà cớ gì phải tung vào bao nhiêu ngôn ngữ sa mù cho thế thái hoang mang, nhân tình hỗn loạn. Hay tại loài người bây giờ có quá nhiều người muốn thành vĩ nhân mà tư duy không đủ nên hành tinh lềnh khênh... quái nhân.
Tôi đọc đi đọc lại bài viết: "Triết lý ba xu" của nhà văn Huy Phương, càng đọc càng thông thoáng tâm hồn mà cảm nhận quy luật của muôn đời; quy luật của tự nhiên. Giảng giải một vấn đề phức tạp của tư duy bằng ba đồng xu nhỏ thì thiệt là cao tay.
Hôm nay, Father's Day. Dưới sức nóng 97 độ F của vòm trời Texas. Tôi cắt xong sân cỏ nhà mình, ngồi há họng nhìn những mùa thu đi, đông về, hạ đến, xuân lai... gọi nhà thơ Phan Xuân Sinh cáp độ ta bà thì anh bị nhà thơ phu nhơn... Anh ơi! Anh ở lại nhà/ Cây xăng anh đứng chớ mà lông bông/ Hôm nay xăng đã bốn đồng/ Đi đâu cũng thiệt bằng không ở nhà...
Tôi ngồi thở với ly cà phê đá mà bà chủ trọ đời tôi ban ra gốc cây. Mời nhà thơ không được thì mình làm thơ cho bõ ghét! Thơ loanh quanh cũng không ra thoát được triết lý ba xu của Huy Phương mới là vòng kim cô khó cởi. Thì gởi anh Huy Phương - Hai xu rưỡi.
Mùa xuân đến chim muông về ca hát
Cây lá nghe vang vọng khúc xuân tình
Nắng hạ về cây lá lặng thinh
Chim làm tổ ru tình trong khóm lá
Mùa hạnh phúc thu vàng mong manh quá
Chim chết trong vườn trụi lá sang đông
Tạ ơn em.
Bếp lửa hồng, căn nhà nhỏ,
Bạn bè lui tới...
Nhậu
Có phải chuyến xe đời đưa ta đến với cuộc đời hỷ nộ ái ố, rồi rước ta đi với lố nhố ngân hà. Nơi miền tiên cảnh có bạn bè không em? Có Cognac pha sôđa để trơn giọng bình thơ, thưởng nhạc không em? Nơi nào có em nơi đó có những ngày đáng sống. Coi như anh hiểu triết lý ba xu rất đáng một ly rượu mời. Mời anh Huy Phương ghé căn nhà nhỏ khi có dịp.
Phan

Bonjour Việt Nam - người đi, người ở, người về...

Nguyễn Mạnh Trinh

Cách đây không lâu, một trang báo đã làm tôi thẫn thờ. Đọc bài của một tác giả còn sống ở trong nước, hình như là anh Nguyễn Đạt, viết về những con đường mà có lẽ ngày xưa với tuổi thiếu niên của tôi quen thuộc lắm. Bài có hình của con đường dọc theo hai bờ kinh, một bên là bến Lê Quang Liêm, một bên là bến Mễ Cốc. Nhìn những mái ngói rêu phong, nhìn những bờ tường loang lở, một dĩ vãng ùa về trong tôi. Có chất xúc tác, tiềm thức như òa vỡ những cảm xúc. Con đường này, suốt một năm đệ tam đạp xe theo em, lặng thinh nhưng đôi mắt ngỏ rất nhiều. Chỗ này, nơi dốc cầu cao, ngẩn ngơ nhìn theo tà áo trắng, mà lòng nghe nằng nặng những giấc mơ thời vừa lớn. Ở đó, là nơi tôi viết những câu thơ tình, viết mà không dám gửi... Ở đó, mấy chục năm qua đi, người cũ xa, mất hút. Và, cảnh chắc cũng phong trần lắm. Bao nhiêu là biến cố, bao nhiêu là nước cuốn qua cầu...
Tuổi học trò, có những đêm thức khuya học bài, nhưng trí óc vơ vẩn để ở đâu đâu. Sao trước mặt cứ nhạt nhòa tà áo trắng. Con kinh nước đen, những chiếc ghe chài đen đủi cạnh bờ, những dốc cầu cao cổ độ.. Chao ơi là vương vấn. Bài thơ viết ra, đầy ngây ngất và cũng rất ngây thơ:
"Gió sông thổi mạnh cầu cao
Anh nghe hơi thở buồn đau vào hồn
Trước anh áo trắng cô đơn
Anh theo mang một nỗi buồn vào sâu
Tóc lưng em xõa về đâu
Không gian nào, lịm giấc sầu sông cong
Nghe trinh nguyên vỡ trong lòng
Mầu áo trắng chợt mênh mông dáng trời."
Tôi, như người thích đi trở lại những quãng đời mình đã qua. Trong tiềm thức, kỷ niệm lúc nào cũng như biển, đầy ăm ắp và bất cứ lúc nào cũng muốn tràn ra. Nhiều người trở lại Việt Nam nói bây giờ cảnh và người thay đổi nhiều lắm. Nếu muốn đi tìm kiếm lại cảnh cũ thì khó lắm, hầu như không thể nào. Thành ra, có người trở về nhiều lần nhưng những hình ảnh hiện tại chỉ nhắc nhở đến quá khứ đã xa, kỷ niệm đã mất.
Mấy ngày nay, tình cờ, tôi được nghe một ca khúc, và cái cảm giác như sóng vỡ bờ ấy đã làm tôi thẫn thơ trong giấc mộng du nào. Như một "người đi trên mây", đọc một bài báo có hình ảnh của con đường cũ, đã rung động. Thế mà, nghe bản nhạc của một người ngoại quốc viết về quê hương mình, do một thiếu nữ Việt Nam nhưng phát âm Pháp ngữ rất chuẩn, lại bồi hồi và xao xuyến gấp bội. Những điệp khúc, như lời thiết tha. Những ngôn ngữ như lời thầm thì. Dù rằng những hình ảnh như chiếc trực thăng cuồng nộ trên bầu trời làm tôi thấy có một điều gì lấn cấn trong tâm. Cái hình ảnh tuyên truyền của những người phản chiến thiên Cộng ấy đã thành một hình ảnh tiêu biểu cho chiến tranh chăng? Sao không có những hình ảnh khác như hầm chôn người ở Huế, hay đại lộ kinh hoàng ở Quảng Trị...? Nhưng cảm giác ấy thoáng mau bởi vì người viết lời là một người ngoại quốc, không có tâm thức và trái tim Việt Nam.
Lời của Bonjour Việt Nam có nét bình dị nhưng nói lên được cái tâm cảm nhớ nhung quê hương của những người xa xứ. Có thể nói tuy Marc Lavoine là người ngoài nhưng như mang tâm cảm của người ở bên trong đã sống cùng, đã thở với và chung nỗi niềm.
Tôi chợt nhớ đến trường hợp của Anthony Grey viết "Saigon" mang thật nhiều tính chất dân tộc Việt Nam đến nỗi một tác giả là Nguyễn Ước đã dịch và viết thành "Trăng Huyết" như một phiên bản khác dày cả ngàn trang, vừa có tính chuyển ngữ mà còn có chất phóng tác. Và, Nguyễn Ước đã tỏ lòng hâm mộ hết sức với nguyên bản mà ông đã đọc, thích thú say mê.
Trường hợp Marc Lavoine và "Bonjour Việt Nam" cũng là một tiêu biểu. Dù bản nhạc chưa được hoàn chỉnh lắm theo như tác giả, nhưng khi được Phạm Quỳnh Anh hát thì được ngưỡng mộ rất nhiều. Ít có bản nhạc gây ra tâm cảm phấn khích cho người nghe như thế. Vào website Google.com, search ở Phạm Quỳnh Anh, tôi down load và in ra tới gần cả trăm trang những nhận xét của mọi người bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau. Tất cả như cùng chia sẻ với người viết nhạc và người trình bày nhạc một tâm cảm lạ lùng, của những nỗi niềm mà khi nghĩ lại, giống cá nhân tôi. Nghĩa là, của một đại dương bề mặt thì yên tĩnh nhưng ở bề sâu dưới đáy thì lại cuồn cuộn vỡ bờ. Không hẳn là tình hoài hương, cũng không hoàn toàn là những lời than trách, nhưng trong âm điệu, có một điều gì trong veo, của tình tự dân tộc sâu lắng xuống, thành cung bậc làm cho thăng hoa những suy tư, những liên cảm.
Điệp khúc "Un jour, j'irai là bas" (Một ngày nào, tôi sẽ trở về nơi chốn đó) nhắc đi nhắc lại thật đã trong không gian chùng xuống những giây thần kinh rung động. Nghe đi nghe lại, vẫn chưa chán, mà đôi khi, còn làm kéo dài thêm cái giây phút của một người còn nuối tiếc một điều gì linh thiêng lắm mà nhất thời chưa định hình được. Lời nhạc lôi vào một cảnh thổ nào, tuy quen thuộc nhưng vẫn thấy hấp dẫn bởi những bất ngờ sẽ gặp, sẽ đến. Lãnh thổ của những người thích chơi vơi, phiêu lưu trong cái bềnh bồng của quá khứ lung linh trong tâm tư. Nghe Phạm Quỳnh Anh hát, tưởng như một người của một xứ nói tiếng Pháp hát, nếu không có chữ Việt Nam với phát âm nghe rõ dấu nặng của chữ Việt. Nhưng lại có một cảm giác xen vào, nếu nghe Phạm Quỳnh Anh, một cô bé sống và lớn lên ở xứ người mà hát được bằng ngôn ngữ Việt Nam thì hay biết bao! Dù rằng, cô bé ấy đã đi song hàng giữa hai nền văn hóa, giữa hai đời sống và hai ý niệm...
Marc Lavoine đã gửi gấm những điều gì trong nốt nhạc và ca từ của "Bonjour Việt Nam"? Thực ra, từ hình ảnh, đến ngôn ngữ đều bình dị. Nguyên bản là:
Bonjour Việt Nam.
Racontes moi ce mot étrange et difficile à prononcer
Que je porte depuis que je suis né
Racontes moi le vieil empire et l etrait de mes yeux bridés
Qui disent mieux que moi ce que tu n'oses me dire
Je ne sais de toi que des images de la guerre
Un film de Coppola et des helicopteres en colère.
Un jour j'irai là bas
Un jour dire bonjour à mon âme.
Un jour j'irai là bas
Pour te dire bonjour Việt Nam
Racontes moi ma couleur, mes cheveux et mes petits pieds
Qui me porte depuis que je suis né
Racontes moi ta maison, ta rue
Racontes moi cet inconnu
Les marchés flottants et des sampans de bois
Je ne connais de mon pays que des photos de la guerre
Un film de Coppola et des hélicopteres en colère.
Un jour j'irai là bas
Un jour dire bonjour à mon âme
Un jour j'irai là bas
Pour te dire bonjour Việt Nam
Les temples et les Boudhhas de pierre pour mes perès
Les femmes courbées dansc les rizières pour mes merès
Dand la prière, dans la lumierè revoir mes frères
Toucher mon âme, mes racines, ma terre
Un jour j'irai là bas
Un jour dire bonjour à mon âme
Un jour j'irai là bas
Pour te dire bonjour Việt Nam
Te dire bonjour Việt Nam.
Bản chuyển ngữ được phỏng dịch như sau:
Vẫy chào Việt Nam
Kể cho tôi nghe cái tên khó gọi
Khi nằm nôi thuở mới chào đời
Kể về những triều đình xưa cũ
Đôi mắt xếch dấu vết một thời.
Nói rất nhiều những điều khó ngỏ
Khi Việt Nam hình ảnh chiến tranh
Những trực thăng lưng trời cuồng nộ
Phim Coppola khói lưả ngút quanh
Một ngày nào tôi về chốn đó
Chào thân mến linh hồn quê hương
Một ngày nào tôi về chốn đó
Chỉ một câu Việt Nam yêu thương
Nói với tôi màu da, mái tóc
Đôi chân nhỏ từ lúc sơ sinh
Nói với tôi ngôi nhà thân thuộc
Những hẻm đường, làng mạc bao tình
Phiên chợ nổi họp trên sông nước
Thuyền tam bản trời đất lênh đênh
Sao chém giết vẫn hoài trí nhớ
Những đoạn phim khói phủ trời xanh
Những trực thăng lưng trời cuồng nộ
Quê mẹ tôi quặn thắt đoạn đành
Một ngày nào tôi về chốn đó
Chào thân mến linh hồn quê hương
Một ngày nào tôi về chốn đó
Chỉ một câu Việt Nam yêu thương
Tôi sẽ về ngôi chùa lạy Phật
Nguyện cầu thay cho người cha xa
Nhìn thiếu phụ khom lưng trên đất
Gửi ân cần lời mẹ thiệt thà.
Cùng nguyện cầu dưới vầng trăng tỏ
Đêm anh em hội ngộ thiết tha
Dãi tấm lòng về nơi cố thổ
Đất linh thiêng nguồn cội một nhà
Một ngày nào tôi về chốn đó
Chào thân mến linh hồn quê hương
Một ngày nào tôi về chốn đó
Chỉ một câu Việt Nam yêu thương.
Một ngày nào tôi về chốn đó
Chào Việt Nam yêu dấu lạ thường.
Bản nhạc như thôi thúc một buổi trở về. Có một lời hứa hẹn. Tôi sẽ về. Sẽ về để thấy yêu vô vàn quê hương. Để thay người cha thắp nén nhang thơm lên bàn thờ Phật để nguyện cầu những điều tốt đẹp nhất. Để thay lời người mẹ, ân cần nhắc nhở tới những thiếu phụ gập mình dười đồng sâu, khổ cực một đời. Câu văn trong Quốc Văn Giáo Khoa Thư vẫn còn âm vang: "không có nơi nào đẹp bằng quê hương." Dù rằng, quê hương ấy tả tơi vì bom đạn, vì khói lửa làm đen tối cả một khoảng trời. Chuyện chiến tranh bây giờ đã thành quá khứ, nhưng cái bóng đen ấy vẫn còn ám ảnh nhiều người. Vẫn còn những bi thảm tiếp tục. Vẫn còn những chia phân trong hồn người...
Riêng với tôi, cảm xúc đã tạo cho mình những câu tự vấn. Người đi? Người ở? Người về? Tôi có phải là người thật lòng yêu quê hương xứ sở không? hay chỉ là trong đầu môi chót lưỡi? Ai mà chẳng muốn về thăm quê nhà. Ai mà chẳng yêu đất nước và mong mỏi quốc gia hùng cường tân tiến? Thế mà, sao bây giờ, tôi chỉ tự hứa với mình. Sẽ có một ngày trở về. Còn bây giờ, thì chưa...
Gần đây tôi có đọc một lá thư của một người lính bị tàn phế gửi cho một người bạn từ Việt Nam. Bức thư có nhiều đoạn làm tôi suy nghĩ:
"...Các anh ạ! Bây giờ thì buồn quá! Các anh - những sĩ quan QLVNCH, những người anh của chúng tôi, những Đại Bàng, những Bắc Đẩu, Hắc Báo của ngày nào một thời tung hoành ngang dọc khắp các chiến trường... các anh đã có một thời quang vinh và một thời nhục nhã, giờ đây sau 30 năm vẫn lặng lẽ, các anh cũng nhòa đi hình ảnh của ngày xưa?
Các anh đã quên rồi sao? Quên rồi những chiến sĩ thuộc quyền của các anh đã nằm xuống vĩnh viễn trên đất mẹ thiêng liêng quên những đồng đội còn sống sót trong một tấm thân tật nguyền đau khổ, sống lây lất ở đầu đường xó chợ. Xin cảm ơn các anh về những đồng đô la mà các anh gửi về cho chúng tôi trong chương trình giúp đỡ thương phế binh QLVNCH. Những đồng tiền đó dù có giúp cho chúng tôi trong một thời gian ngắn, dù có an ủi cho những đớn đau vật chất được đôi phần nhưng cũng không làm sao giúp chúng tôi quên nỗi nhục nhã mất nước! Chúng tôi cần ở các anh những chuyện khác, các anh có thấu hiểu cho chúng tôi hay không? Tôi đã hiểu vì sao thằng khuân vác ở xóm trên, thằng vá xe đạp ở đầu đường, thằng chống nạng đi bán vé số ở cạnh nhà lại ghét cay ghét đắng đám Việt kiều. Họ là những người lính năm xưa, họ đã từng tuân lệnh những Đại Bàng, Thần Hổ xông pha nơi trận mạc. Họ đã từng chắt chiu từng đồng bạc nghĩa tình chung thủy gửi vào tận chốn tù đày thăm các anh. Họ đã từng uống với các anh chung rượu ân tình ngày đưa các anh lên phi cơ về vùng đất mới. Họ từng nuôi nấng một hoài vọng, một kỳ vọng ngày về vinh quang của QLVNCH.
Nhưng chính các anh đã làm họ oán ghét đến độ khinh bỉ khi các anh áo gấm về làng, chễnh chệ ngồi giữa nhà hàng khách sạn 5 sao tung tiền ra để tỏ rõ một Việt Kiều yêu nước. Các anh có biết không? Từ trong sâu thẳm của cuộc đời, những người lính VNCH đang lê lết ở ngoài cửa nhà hàng mà các anh đang ăn uống vui chơi, đang nhìn các anh với ánh mắt hận thù. Hận thù lớn nhất của người lính là sự bội bạc, là sự phản bội! Không biết khi tôi kết tội các anh là phản bội có quá đáng hay không, nhưng các anh hãy tự suy nghĩ một chút sẽ thấy rõ hơn chúng tôi. Tôi không tin là tất cả các anh đã biến thái thành những tên Việt gian nhưng sự trở về như các anh trong hiện tại là đồng nghĩa với sự phản bội. Các Anh đã phản bội lại Tổ Quốc và rõ ràng nhất các anh đã phản bội lại chúng tôi..."
Đọc lá thư ấy, lòng tôi như chùng xuống. Mỗi một người đếu có hoàn cảnh cũng như cách chọn lựa riêng nhưng tôi không ngờ rằng trong sâu thẳm của những người lính cũ còn có những nỗi niềm như thế. Sự phân cách quá sâu đậm, những con sông chia cách vẫn chưa thể lấp bằng được. Ngẫm suy lại, từ một khía cạnh nhìn ngắm khác nhau, đã có những khác biệt cho từng hành động...
Nghe nhạc Marc Lavoine với tình tự quê hương Việt Nam qua tiếng hát Phạm Quỳnh Anh, đã là những giây phút hạnh phúc tuyệt hảo hiếm có trong đời. Tôi như đã trở về quê hương tôi bằng tâm tưởng. Tôi ngỡ mình như một người trẻ tuổi trở về, thay lời cha lời mẹ cảm tạ đất nước. Tôi ngỡ mình đang trong hành trình về nguồn, dù có thể rằng mãi mãi tôi sẽ chỉ là người luôn ở lề đường, cả nơi mình lưu lạc xứ người và nơi lạc lõng xứ mình. Tôi có thể quên đi một thời chiến tranh, của lúc mà anh em một nhà hằm hè chong mũi súng nghinh nhau bởi biết rằng tất cả chỉ là nạn nhân của một cuộc chiến ủy nhiệm. Cái hình ảnh những chiếc trực thăng cuồng nộ bầu trời của nhạc Bonjour Việt Nam ấy hình như chỉ tượng trưng cho một phía. Còn nhiều hình ảnh khác, tượng trưng của bên kia, của cuộc chiến nhân dân tàn bạo, tuy chưa nhắc đến nhưng đã sẵn từ liên tưởng. Nghe đi nghe lại bản nhạc thấy thấm thía, cả nỗi buồn lẫn nỗi đau, cả hạnh phúc và thất vọng.
Đọc lá thư, nghe bản nhạc, những suy tư xen kẽ nhau. Quê hương đẹp lắm, hãy về, hỡi người đã ra đi, lời nhạc thủ thỉ. Nhưng, người về, trở lại quê xưa, đừng làm người phản bội, đừng đóng vai tuồng áo gấm về làng, đừng cợt đùa trên nỗi đau người khác, bức thư nhắc nhủ. Người đi, người ở, người về? Thôi thì, cứ hãy bắt đầu một giấc mơ đẹp của người đi tìm lại hình bóng quê hương. Tôi bắt đầu nghe lại. Nhạc Marc Lavoine, giọng hát Phạm Quỳnh Anh. Bonjour Việt Nam: "Un jour j'irai là bas. Un jour dire bonjour à mon âme. Un jour j'irai là bas. Pour te dire bonjour Việt nam. Te dire bonjour Việt Nam..."
Nguyễn Mạnh Trinh